Nog niet zo lang geleden werkte ik mee aan een podcast van Radboud Reflects. Liesbeth Jansen sprak met Pim Haselager (Radboudcollega die zich als filosoof o.a. met AI bezighoudt) en mijzelf over de recente encycliek van Paus Leo XIV, Magnifica Humanitas (Nederlandse vertaling). Eigenlijk heeft dit onderwerp niet zo heel veel met m’n directe onderzoek te maken, alhoewel de ontwikkelingen in de katholieke kerk als grootste mondiale christelijke gemeenschap daar natuurlijk wel bij horen. En dit onderwerp boeit me des te meer, omdat we allemaal, op zoveel manieren met de ontwikkelingen van AI te maken hebben. Dat de paus zich daar zo nadrukkelijk over uitspreekt, in lijn met een hele rij voorgangers en vooral met de eerste grote sociale encycliek Rerum Novarum (door Paus Leo XIII – nadrukkelijk zijn voorbeeld!), is daarom iets dat voor iedere theoloog en religiewetenschapper belangrijk is. Maar het is ook duidelijk dat hij in die encycliek dingen zegt die voor iedereen die met AI te maken krijgt relevant zijn, katholiek of niet, religieus of niet. Dus, als je tijd hebt, lees ‘m vooral, als je iets minder tijd hebt, bekijk de uitgebreide website https://www.humandevelopment.va/en/magnifica-humanitas.html met filmpjes en infographics. En als je nog minder tijd hebt, luister naar de podcast of lees deze post.
Heel even kort de insteek van deze lange encycliek. Nadat paus Leo een paar voorbeelden noemt van goed gebruik van AI, gaat hij in op de problemen van het gebruik van AI. Die gaan, wat hem betreft, veel verder dan discussies over plagiaat en originaliteit. Hij bespreekt wat AI doet met arbeid – van de uitbuiting van de mensen die data opschonen of die de industrie van de benodigde delfstoffen voorzien tot degenen die hun werk zien verdwijnen of radicaal zien veranderen door het inzetten van AI. En wat AI doet met de aarde: de uitputting van mensen gaat samen met de uitputting van de aarde in het gebruik van enorme hoeveelheden water, energie en delfstoffen. Hij heeft het over de steeds groeiende macht van de grote bedrijven die hier mee bezig zijn, macht die nauwelijks nog door anderen – staten, organisaties, burgers – te vatten en te beteugelen is. Hij beschrijft de angstaanjagende manier waarop AI wordt ingezet in de oorlog, als aanjager van de wapenindustrie, en daarmee van de oorlogen zelf. En hij heeft het over waarheid en vertrouwen, als slachtoffers van de brede inzet van AI: wie weet nog wat waar is en wat niet? Kunnen we elkaar vertrouwen in de teksten die we schrijven en de plaatjes die we laten zien?
Het gaat hem dus niet om een onderdeeltje, om de ene of andere LLM, of de ene of andere specifieke toepassing van AI: het gaat om de impact van de techniek, om de samenleving die dit mogelijk maakt, en vooral om de achterliggende mensbeelden – zowel van de aanjagers die AI zien als een manier om de beperkingen van de feilbare mens te kunnen overstijgen, als van de velen die denken voordeel te kunnen behalen op onderdelen, meer efficiëntie, snelheid, perfectie.
Daartegenover zet paus Leo de waardigheid van de mens, of, ik vertaal de titel Magnifica Humanitas nu even vrij, ‘de mens in alle glorie’: voluit mens-zijn is niet iets dat er pas is als de perfectie is bereikt, maar speelt zich af in het hier en nu, in het imperfecte, soms trage en pijnlijke heden, niet alleen, maar samen met anderen. Hij laat zien hoe dit idee van de waardigheid van de mens zich de laatste eeuw in de Katholieke Kerk ontwikkeld heeft (mooi lesje katholieke sociale leer) – een ontwikkeling die nauw verbonden is met die van het seculiere humanisme. Hij denkt daarbij ook vanuit de bevrijdingstheologie, die – mede geïnspireerd door socialistische en communistische ideeën over de ideale samenleving – vanuit bijbelse modellen zoekt naar een manier om het christendom in te zetten tegen de machten van deze tijd. Dat is niet de samenleving die de techbro’s voor ogen hebben, maar een samenleving van en door degenen die niet profiteren van groeiende rijkdom en welvaart, de machtelozen, de armen, degenen die leiden onder geweld en oorlog.
Hij gebruikt daarvoor allerlei bijbelse beelden, zoals het openingsbeeld van de twee grote projecten – de toren van Babel tegenover het nieuwe Jeruzalem –, maar het mooist vind ik hoe hij van de magnifica humanitas – de lofzang op de mens – eindigt bij de lofzang van Maria, het Magnificat (Lukas 1: 46-55). Maria bezingt de omkering, of beter nog, de God van de omkering, die de rijke van de troon stoot, en de arme verhoogt. Als mensen zijn we geroepen, zo schrijft Paus Leo, om daaraan mee te werken, om ‘wevers van hoop’[1] te zijn, werkend aan een nieuwe wereld – niet die van efficiëntie, snelheid en perfectie maar van de liefde.
En dan toch nog even terug naar het rommelige hier en nu, waar studenten en docenten zich vaak gedwongen voelen om in hun dagelijkse werk, vooral hun lees- en schrijfwerk, steeds meer AI te gebruiken. Dit document zegt daar weinig over – het noemt universiteiten vooral als een plek waar het nadenken over de consequenties van AI-gebruik plaats zou moeten vinden. Wat mij betreft biedt Magnifica Humanitas wel een goed startpunt, al is het maar om heel terughoudend te zijn bij het inzetten van AI in het onderwijs: de kans dat het gebruiken ervan bijdraagt aan het vormen van studenten die hun intellectuele en creatieve capaciteiten ten volle benutten is klein, de kans dat het schade doet aan een rechtvaardige wereld is groot.
[1] MH par. 245 heeft bij deze term geen noot, maar als ‘Weavers of Hope’ opzoekt vind je een katholieke gemeenschap in Austin die samenwerkt met een gemeenschap in Mexico.
Globalization, Christianity and the Middle East 